منظومه ( اسکندر و نوش آفرین ) قسمت ۲۶ :
(۳۲)
شَرفیاب شُدن (محمدعلی مُراد)
به مَحضر (حبیب الله خان بابادی)
پَسـیـن دُم ، .. مُحــمَّــدعـلــیِ مُــــــراد
شَـرفـیـاب خـان گشت ، خَنـدان و شاد
هَـوا بـود ،.. چـون بــاغِ رضـوان خُنَـک
نشسته ، بـه هـر شـاخه ای ،.. دُم جُمَک
زِ خُــرد و کـَــلان شِش دَری ، دیـد پُــر
زِ اَهـــلِ مَـحَـــل ، .. کــدخُــدایــانِ لُــر
سُخـن در مـیـان بـود، .. از کـار و بــار
زِ دَعــوایِ مِـلکـی ، .. زِ زَرع و شِـکـــار
بـه گــرمی پـذیــرای وِی گشــت خــان
مُـــرادی درون شُد ، ستـایش کُــنـــان
بـه پـا خاستنـدی زِ جا ، .. یک بـه یک
نشستنــد ؛ .. بـعــد از سَــلام و عَلیـک
گُـشـودی ،.. یکـی ، نـامه ی خُـسـرُوان
بخــوانــدی ، .. ز سـاسـان و از اردُوان
هـم از اینــکـه چون زاده شُـد اردشیـر
هـم از اینــکـه ،.. آن پـادشـــاهِ دلـیـــر
چگـونـه ، بـر اشـکــانیــان چیــره شُــد
چه شُد ؟.. بختِ اشکانیان تیــره شُــد
چو قِلیــان کشیدند و شُد صَرف چـای
بِشُـد ، وَقـتِ تَسبیحِ ، .. یکـتــا خُــدای
بـه پــا خــاستنــد ؛ .. از بـــرای نمــــاز
ببَستنــد قــامــت ، بـه سَمـتِ حجــــاز
کَــلانــــان ، .. بـکــردنـــد ، بــی اِدعـــا
نـمــــاز پَسین را ، .. بــه خــان اِقـتِــدا
چو فـــارغ بشُد خــان ز ذکــر و نَمـــاز
مُــرادی ، .. سَــرِ حـرف را ، کــرد بــــاز
هـم از حـال و روز اش بپُـرسیـد خـان
کـه چون بُـگـــذرانی تـو در گَـنـدُمـــان
بِگُفتــا ؛ بـه درگـــاهِــتـان ؛ بنــده ایـم
که در سـایـه ی لُطفِ خـان ، زنده ایـم
بپُرسـیــد خـــــان : .. آ مُحـَـمَّــد عـلـی
بـه دُبّــا ؛ کُـنی کِشت ؟ .. گُـفـتــا بَـلـی
از او خـــان بـپـرسیـد ؛ در آن بِـهـشـت
چگـونـه ست اِمسـال ، اوضـاعِ کِشت
بِگُفتـا ؛ .. خُــدا را ، هـــزاران سـپــاس
بـه وَقـتِ دِرو ؛ می شَـود کُــنـد ، داس
بـه زَر خــیـــزیِ خـــاکِ دُبّـــا ، مَـکـــان
نـه در نَـقـنِــه بینـی ، نـه در گَـنـدُمــان
تو گویی؛که خاکش از این خاک نیست
و آبـی ، چو آب اش طَــربــنـاک نیست
یـکی تـِکـه گـویــی ،.. زِ خُـلـــدِ بـَریــن
جُــدا گـشـتـه ، .. اُفـتــاده رویِ زَمـیـن
درخت اش ، کَــمَـر خَـم کُند زیــرِ بــار
خُـــدا شـــاهـــد اِی خــــانِ والا تـبـــار
کـــه دارنـــــده ی خـــاکِ قُــرتـــاپَـسی
نَــــدارد ، بـه دل ؛ .. شور و دِلـواپَـسی
هَـوایش فَرحبَخش و خاکش طَلاست
خوش آنکس بر آن خاک فَرمانرواست
بپُـرسـیــد خان: .. حــالِ کِـیخـایِ تُـرک
که دارد ، کُلاهش بـه سَر ، پَشم و کُرک
بِگُفتــا بــه خــان ؛ .. از قَضا ، یادتــان
بکــردنــــد کِیخــا ، .. بــه دُبــا مَـکــان
خُدا را چه پنهـان ، .. یکی هفته پیش
به سَر داشت ، بـا خان بِگردَند خویش
چو بِشنید خـان ، گشت خَندان دو لب
بـه زیــــرِ لـب آهستــه گُــفتــا ؛ عَجـب
چو خــان گشت پُرسـان نقــل و قَــرار
مُـرادی ، .. بـه کُنجی ، کشیدش کِـنــار
بــه خـان گفت ؛ روزی هــم از کِشتـزار
بــه قُـرتـاپسی ، رفتـــه بـــودم سَـــوار
محـــمـــدقُـــلی بیـــکِ زیبــــــاسُخـــن
بــه چــادُرسَــــرا شُد پـــذیـــرای مـــن
بـه زیــرِ بُـهـون ، .. تـا گرفتیــم جـــای
گَلیــن بــاجـی آورد ، قـلیـــان و چــای
نگـاهـــی بـه دُبّـــــا , نگـاهـی بـه شوی
بینــداخــت آن , .. مهـــربــانــوی اوی
به تُرکی به وِی گُفت؛ با حُجب و شَرم
زِ جَرکـــان ، هم اکـنـون بــه آبـــاد گرم
فُـــرود آمـــــد عَبـــاسِ کِیخــــــا تَبـــار
بـــه همـــراه او ، .. خـــادم و پیشکــار
بـه چــادُر ، .. نمـودست اکنون جُلوس
ضـرورت بُـوَد ، .. رفـتـنِ دسـت بـوس
چو قلیـان کشیـدیم و شُد صرف چای
محــمدقُلــی ، .. زیــرِ لب ؛ هــای هــای
بـه تُــرکــی بخـوانــدی گِــدی نــاز نــاز
از آن پس نظــر کـــرد ، .. سمـتِ فَــراز
بفـــرمـــای گـُفتـــا , .. بـه دُبـّـــا رَویـم
بـه دیــــــدارِ عــبــــاسِ کـِـیخــا رَویـم
دو با هــم , بـه رَســـمِ ادب پــا شُـدیم
بـه خـدمـت ، شَـرفیـاب کِیـخـا شُـدیم
بـه قُرتـــاپَسی داشت, .. کِیخــا نِشست
بـه هـمــــراهِ خُــــدامِ کِــیخــا پَــرَسـت
رسیــدیم بــا هــم ، .. به چـــادُر سرای
بـه پا خـاسـت، عَـبــاسِ کِیخـا زِ جــای
بـفــرمــای گفــتـا , .. بـه چـــادُر سَـــرا
کــه شــاد آمــدی , .. شـاد کــردی مَـرا
نشــانـیــد , مـن را ، .. وَلـیـخــان راد
بــه نـزدیـــک کِـیخــــای کِیخــا نــــژاد
نشستیـم و از هـــر دَری ، .. در مـیــان
سُخـن گفته آمـــد , .. زِ سـود و زیــان
هـم از حاصــلِ کِشتِ امســال و پــــار
هـم از کِشـتِ پـائـیــز و کِشـتِ بـهــــار
از آن پـس ، بـپُــرسیـد کیخـــا خُـــدای
چـو نـوکــر بیـــاورد ، ..قلــیان و چـای
کــه دارنـد ؟ .. آیــا بــه قلعــه نشسـت
حبیبِ خُــدا , .. خـان بُـگـشـاده دَسـت
بگُفتـم ؛ .. گُمـــانــم ، بــه دیـــدار پـور
بـه دلـجـویــی و ،.. رِتـق و فِتـق امـور
همیـن هفتـه ، پـابـوسی قِیس و شِیث
بیــاینـد , .. چـون شــاه یعـقـوب لِیـث
از آن پس ، .. بفـرمــود کِیخــا خُــدای
چو در دست بگرفت ، .. فنجــانِ چای
که بیـنِ مـن و ، .. خــانِ گــاشَـه تَبــار
اگــر بـود خـویشـی هـمــی ، اُستـُـوار
بـه وِی ، دادمـی ، .. خــاکِ آبـــادگــرم
دلــم را ، .. بــکردم به دامـــاد ، گــــرم
قنــاعت بکـــردم ، .. بـه قُــرتـــاپَــسـی
رَهــانیــدمـــی ، .. خود زِ دِلــواپَـــسی
هـم از حاصــلِ کِشتِ این خاک و نَهــر
دو یک می گــرفتــم ، سَرِ ســال بَـهـــر
چه گویم !.. که تُرکـان این خاک و آب
نـدارنـــد در رَعیتــی ، .. مِیــل و تــاب
چو کِیخـا چنیـن گُفت ، .. کِیخـا شُدم
هم از جانـبِ خـان ، .. پــذیـــرا شُــدم
زِ رویِ فُـضــولــی ، .. بـکــردم قـبــول
که با جان کِشم ، بـارِ وَصلَت بـه کـول
اگــرچنــد بــاشــد حـق ام ، ســرزَنِــش
خُــدا شــاهــد اِی خــانِ نیــکـو مَنِــش
پَـسِ پَــــرده دارد ، .. یکــی آفـتــــاب
که چون او ندیدست چَشمی به خواب
زِ اولاد ؛ .. دارد ، .. هَمان دُخـت و بَس
که شیرین جَمال است و مشکین نَفَس
نـگـــاهــش ، .. گــریـبـــانِ دل می دَرَد
همــه ایـل ، نـازش بـه جـــان می خَرَد
سُخن می چکد از لب اش چون گُلاب
بِتـــابــد ؛ زِ پیشـــانـی اش ، آفــتــــاب
به زلـف و خط و خــال و رُخسار و بَر
نَــــــدارد دُوُم ، .. در هـمـــه ایـــگـــدَر
اگـــر هست دُبّــــا چــو خُـلــدِ بَــریـــن
در او حــورِ عیـن است ، نوش آفــرین
ببینـــد ، .. سـکـــنـــدر اگــــر مــــاهِ او
شَوَد از دل و جـــان ، .. هَــواخـواه او
به وَصلَت ، .. اگـر خویش تـُرکان شَوَد
خُـــداونـــــدِ دُبّــــــا و جَـــرکـــان شَوَد
به این مانَــد اِی خان ، .. بـه کوهِ کَـلار
دو پــازَن ، به یک تیــر ، کــردی شِکـار
تو خود گفته بـودی ؛ کـه اِی بود کـاش
هـم از هُـرمُــزآبــــــاد ، .. تـــا آغــــداش
جَمیــعِ زَمیــنِ ، .. حَـرَمــگــــاه قِیــس
کُــنــون شُــد مُـهیــا ، بِکُـن کــار فِیـص
کُنــون پـاک یــزدان ، سَبَب ســــازِ شُد
بـه کــام ات فَلـک ، .. قُــرعه اندازِ شُد
از او ، خان بپُرسید ، .. کِیخا چه گفت
چو کیخـایـی ات را ، بـه جانش شِنُفت
به خان گفت ؛ کِیخا، به دل شاد گشت
تـو گُفـتـی ؛ .. زِ بـــارِ غـــم آزاد گشت
لبش گشت خَندان و چشم اش شِکُفت
سُخن در دهــان ، نرم چرخانـد و گُفت
پـدر بــر پـدر ، مــا در ایـــن سَـردسیـر
بـه همسایـگــی تــان ، شُدسـتیـم پیــر
همــانــا ، .. کـه بـودست بسیــار ســال
دو تــا ایــل ، .. در همجــواری ، مثــال
بـه وَصـلَـت اگــر خانِ تان مایـل است
هـمـانــا بـه گـرمـی , .. فشـاریـم دست
چـو همسـایـه باشیـم و هـم کیش هم
چه بِه خـان و کِیخـا شَوَد خویش هم
نبـایـد چــرا ؟ .. شــاد بـاشـد دو ایـــل
بِبــایـد کـنــون بُـــرد ، .. نـزدیــک میـل
دُهُــل کـوب را ، .. تـا بـکـوبـد چـنــــان
کــه مـــردم ، .. در آیـنــد در گنــدمــان
.معنی برخی کلمات:
ششدری ... اتاقی دارای شش در در معماری سنتی، در فصل گرما از این اتاق استفاده می کردند.
دُم جُمَک ... نام پرنده ای حشره خوار، نام دیگر آن دُم جنبانک و دُم بِشکنَک می باشد.
نامه ی خُسرُوان ... نام دیگر شاهنامه فردوسی بزرگ
کَــلانــــان ... بزرگان، ریش سفیدان
قُرتاپَسی ، دُبّا ، هُرمزآباد ، جرکان ... همگی نام مناطقی در بخش گرم آباد از شهرستان سمیرم اصفهان می باشند، سردسیر طایفه ی ایگدر قشقایی در زمان قاجار ، بعد از افول قدرت عباس کیخا ، بزرگ طایفه ی ایگدر ، دره شوری ها وارد آن منطقه شدند ( گرم آباد مجاور روستا و قلعه ی امام قیس در بخش گندمان شهرستان بروجن در چهارمحال بختیاری ست. در گذشته یکی از مقرها خوانین بابادی گاشه بود و در آنجا قلعه ارباب رعیتی داشتند.)
قیس و شیث... مدفون شده در امامزاده قیس ، حرمگاه قِیس( امروزه آنرا امام قیس می نامند، در گویش بختیاری آنرا اِمُم قِیس تلفظ می کنند ، )
کوهِ کَـلار ... رشته کوهی در شهرستان بروجن
کِیخا ... کخدا ، در گویش بختیاری آنرا کَهخُیا تلفظ می کنند، کِیخایی کردن ، کَهخُیایی کردن ... یعنی خواستگاری کردن
میل ... منظور میلِ آغداش در سامان امام قیس و گرم آباد است. آغداش یعنی سنگ سفید، در گویش بختیاری بَرد اِسپید
دو ایل ... ایل بختیاری و ایل قشقایی
اسکندرخان ... فرزند حبیب الله خان بابادی بختیاری
نوش آفرین ... دختر عباس کیخای ایگدر قشقایی
عرض ادب و احترام استاد ارجمند
دست مریزاد بر این منظومه ی درخشان و خوش ذوقیِ جنابتان
بهره مند شدم از گوشه ای از این ذوق بیکران
قلمتان همواره نویسا و پر بار
نوروزتان پیروز 🌸